ಕುವೆಂಪು ಅವರ ಕವಿತೆಗಳು ಕೇವಲ ಪದಗಳ ಗೊಂಚಲಲ್ಲ; ಅವು ಮೌನದ ಭಾಷ್ಯಗಳು. "ಶ್ರೀ ರಾಮಾಯಣ ದರ್ಶನಂ" ಓದಿದಾಗ, ಪ್ರತಿ ಸಾಲಿನ ನಡುವಿನ ಜಾಗದಲ್ಲಿ ಒಂದು ಮಹಾ ನಿಶ್ಶಬ್ದ ಅಡಗಿ ಕುಳಿತಿದೆ ಎಂಬ ಭಾವ ಮೂಡುತ್ತದೆ. ಅದು ಪ್ರಕೃತಿಯ ಮೌನ, ಬ್ರಹ್ಮಾಂಡದ ಮೌನ. ಮಲೆನಾಡಿನ ಕಾಡಿನ ನಡುವೆ ಬೆಳೆದ ಕುವೆಂಪು ಅವರಿಗೆ ಮೌನ ಎಂದಿಗೂ ಅನಾಥ ಭಾವವಾಗಿರಲಿಲ್ಲ; ಅದು ತಾಯ ತೊಡೆಯ ಮೇಲಿನ ವಿಶ್ರಾಂತಿ.
ಕನ್ನಡ ಸಾಹಿತ್ಯದ ಚರಿತ್ರೆಯಲ್ಲಿ ನವೋದಯ ಕಾಲಘಟ್ಟ ಒಂದು ಮಹತ್ತರ ತಿರುವು. ಬಿ.ಎಂ. ಶ್ರೀ, ಮಾಸ್ತಿ, ಕುವೆಂಪು, ಬೇಂದ್ರೆ — ಇವರೆಲ್ಲ ಒಂದೇ ಕಾಲದ ತಾರಾಮಂಡಲ. ಆದರೆ ಕುವೆಂಪು ಅವರ ನಕ್ಷತ್ರ ಹೇಗೋ ಬೇರೆ ಬೆಳಕಿನದು. ಅದರ ಪ್ರಭೆ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಹೊಡೆಯುತ್ತದೆ; ಆದರೆ ಅದರ ಶಾಖ ಇನ್ನೂ ಮನಸ್ಸಿನ ಆಳದಲ್ಲಿ ಮೆಲ್ಲಗೆ ಉರಿಯುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಪಂಚದ ಅರ್ಥ ಅರಿಯಲು ಹೊರಟವನು ಮೊದಲು ತನ್ನನ್ನು ತಾನು ಅರಿಯಬೇಕು — ಈ ಸತ್ಯ ಕಗ್ಗದ ಪ್ರತಿ ಪದ್ಯದಲ್ಲೂ ಪ್ರತಿಧ್ವನಿಸುತ್ತದೆ.
ಕುವೆಂಪು ಅವರ ಕಾವ್ಯ ಓದಲು ಒಂದು ವಿಶೇಷ ಮನಃಸ್ಥಿತಿ ಬೇಕು. ಅದು ತರಾತುರಿ ಓದಿ ಮುಗಿಸಬೇಕಾದ ಕೃತಿಯಲ್ಲ. ಒಂದೊಂದು ಸಾಲನ್ನೂ ನಿಧಾನವಾಗಿ, ಅದರ ಮೇಲೆ ಮನಸ್ಸನ್ನು ಕೂರಿಸಿ, ಆ ಸಾಲು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಅನುರಣಿಸುವಂತೆ ಓದಬೇಕು. ಕನ್ನಡ ಕಾವ್ಯ ಓದುವ ಕಲೆ ಒಂದು ಸಾಧನೆ; ಕುವೆಂಪು ಆ ಸಾಧನೆಗೆ ತಕ್ಕ ಗುರು.
ಓ ನನ್ನ ಚೇತನ, ಆಗು ನೀ ಅನಿಕೇತನ
ಕಾಡು ಮೇಡು ಗಿರಿ ಕಂದರ
ಗಾಳಿ ಬೆಳಕು ಇರುಳು ಹಗಲು
ಸೂರ್ಯ ಚಂದ್ರ ತಾರೆ ಮೋಡ
ಎಲ್ಲ ನಿನ್ನ ಮನೆ, ಎಲ್ಲ ನಿನ್ನ ದೇವರು.
ಈ ಕವಿತೆ ಓದುವಾಗ ಒಂದು ವಿಚಿತ್ರ ಅನುಭವ ಆಗುತ್ತದೆ. ಕೇವಲ ಪದಗಳನ್ನು ಅಲ್ಲ, ಒಂದು ವಿಶ್ವಕೋಶವನ್ನು ಓದುತ್ತಿದ್ದೇವೆ ಎನ್ನಿಸುತ್ತದೆ. ಕುವೆಂಪು ಅವರ ಜೀವನ ತತ್ತ್ವ — "ವಿಶ್ವಮಾನವ" — ಈ ಕವಿತೆಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಕಾವ್ಯಾತ್ಮಕ ಉಚ್ಛ್ರಾಯ ಸ್ಥಿತಿ ತಲುಪುತ್ತದೆ. ಒಬ್ಬ ಮನುಷ್ಯ ತನ್ನ ಜಾತಿ, ಧರ್ಮ, ಪ್ರಾಂತ್ಯದ ಸಂಕುಚಿತ ಗೋಡೆಗಳನ್ನು ದಾಟಿ ಇಡೀ ವಿಶ್ವದ ನಾಗರಿಕನಾಗಬೇಕು ಎಂಬ ಕನಸು.
"ಶ್ರೀ ರಾಮಾಯಣ ದರ್ಶನಂ" ಕೇವಲ ರಾಮಾಯಣದ ಮರು ಹೇಳಿಕೆ ಅಲ್ಲ. ಅದು ಒಂದು ದಾರ್ಶನಿಕ ಕಾವ್ಯ. ವಾಲ್ಮೀಕಿ ರಾಮಾಯಣದ ಕಥೆ ಆಧಾರವಾಗಿ ಇದ್ದರೂ, ಕುವೆಂಪು ಅದನ್ನು ತಮ್ಮ ವಿಶ್ವಮಾನವ ದೃಷ್ಟಿಕೋನದಿಂದ ಮರು ಸೃಷ್ಟಿಸಿದ್ದಾರೆ. ಇಲ್ಲಿ ರಾಮ ಕೇವಲ ಒಬ್ಬ ರಾಜಕುಮಾರ ಅಲ್ಲ; ಅವನು ಮಾನವ ಸಾಧ್ಯತೆಯ ಒಂದು ಪ್ರತಿಮೆ. ಕನ್ನಡ ಮಹಾಕಾವ್ಯ ಪರಂಪರೆ ಕುರಿತ ನಮ್ಮ ಹಿಂದಿನ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ಈ ವಿಷಯ ಹೆಚ್ಚು ವಿಸ್ತಾರವಾಗಿ ಚರ್ಚಿಸಲಾಗಿದೆ.
ಕುವೆಂಪು ಅವರ ಮತ್ತೊಂದು ಕಾವ್ಯ ಸಂಗ್ರಹ "ಕೊಳಲು" ಅವರ ಯೌವನದ ಕಾಲದ ಕೃತಿ. ಅಲ್ಲಿ ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು ಪ್ರಕೃತಿ ಒಂದೇ ನಿಶ್ವಾಸದಲ್ಲಿ ಮೆಳೆದು ಹೋಗಿವೆ. ಮಲೆನಾಡಿನ ಮಳೆ, ಮಂಜು, ಕಾಡಿನ ವಾಸನೆ — ಇವೆಲ್ಲ ಅವರ ಕವಿತೆಗಳಲ್ಲಿ ಜೀವಂತವಾಗಿ ಇವೆ. ಓದುಗ ಆ ಮಳೆ ತನ್ನ ಮೈ ಮೇಲೆ ಬೀಳುತ್ತಿದೆ ಎಂದು ಭಾವಿಸಿಕೊಳ್ಳಬಹುದು.
ಕುವೆಂಪು ಅವರ ಕಾದಂಬರಿ "ಕಾನೂರು ಹೆಗ್ಗಡಿತಿ" ಮತ್ತು "ಮಲೆಗಳಲ್ಲಿ ಮದುಮಗಳು" ಕೂಡ ಕಾವ್ಯದ ಗದ್ಯ ರೂಪಗಳು. ಅಲ್ಲಿ ಸ್ಥಳ, ಕಾಲ, ಮತ್ತು ಮನಸ್ಸು — ಮೂರೂ ಒಂದು ಮಹಾ ಸಂಗೀತದಂತೆ ಒಟ್ಟಾಗಿ ಹರಿಯುತ್ತವೆ. ಮಲೆನಾಡಿನ ಪ್ರತಿ ಮರ, ಪ್ರತಿ ಹೊಳೆ, ಪ್ರತಿ ಬೆಟ್ಟ ಒಂದು ಪಾತ್ರವಾಗಿ ಬರುತ್ತದೆ.
ಈ ಕಾರಣದಿಂದಲೇ ಕುವೆಂಪು ಅವರನ್ನು ಕರ್ನಾಟಕ ರತ್ನ, ರಾಷ್ಟ್ರಕವಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗಿದೆ. ಆದರೆ ಇಂತಹ ಬಿರುದುಗಳು ಅವರ ಕಾವ್ಯದ ವಿಸ್ತಾರವನ್ನು ಅಳೆಯಲಾರವು. ಅವರ ಕಾವ್ಯ ಒಂದು ರಾಜ್ಯಕ್ಕೆ ಸೀಮಿತವಾದದ್ದಲ್ಲ; ಅದು ಮಾನವ ಅನುಭವದ ಸಾರ್ವತ್ರಿಕ ಭಾಷ್ಯ.
ಮುಂದಿನ ಲೇಖನದಲ್ಲಿ ನಾವು ಬೇಂದ್ರೆ ಅವರ ಲಯ ಮತ್ತು ಸಂಗೀತ ಕುರಿತು ಆಳವಾಗಿ ಮಾತನಾಡುತ್ತೇವೆ. ಕುವೆಂಪು ಮತ್ತು ಬೇಂದ್ರೆ — ಇಬ್ಬರೂ ಕನ್ನಡ ಕಾವ್ಯದ ಎರಡು ದಿಕ್ಕಿನ ದೀಪ. ಒಬ್ಬರ ಕಾವ್ಯ ಅರಿತ ಮೇಲೆ ಇನ್ನೊಬ್ಬರ ಕಾವ್ಯ ಇನ್ನಷ್ಟು ಆಳವಾಗಿ ಅರಿವಾಗುತ್ತದೆ.